Тусгай салаа зохиолын судалгааны үеэр

 "Тусгай салаа" кино хийгдээд бас ч үгүй удчихаж. Уржигдар Бор-Өндөрт байдаг Эрхүүгийн бэлтгэлийн анд Мөнхзоригт минь залгаад "Чиний "Тусгай салаа"-г чинь дахиад л үзээд сууж байна" гэнэ ээ. Бор-Өндөрийн ТВ гаргаж байгаа юм байх. Тэгээд л зургуудаа эргэж үзэж, сайхан дурсамжинд баахан умбалаа. Маш олон зургууд байх юм. Заримаас нь блогтоо нийтэлж байна. 150 ангийн маршийн үеэр авахуулсан зургуудыг МОНЦАМЭ-гийн гэрэл зурагчин Төгөлдөр дүү минь дарсан юм.

  

 30 км-ийн маршид алхаад, "амьд" үлдчихээд зогсож буй байдал. 

Цаана нь тусгай ангийн ахлагч нар амралтын дараа зэвсгээ бэлтгэж байгаа байдал.

Өвдөгнөөс доошоо битгий оруулаарай гэж Төгөлдөрөөс гуйсан. Учир нь үзлийн муухай эсгий гуталтай байсан юм. Намайг хөлдчихнө гэж айгаад эсгий гутал өмсүүлчихсэн. Би ганцаараа тэнэг эсгий гуталтай. Хичнээн их ичиж байсан гээч.

013-р ангийн захирагчийн орлогч, дэд хурандаа Даваарагчаатай. Сүхбаатарын танхимд. Саарал шинелээ тайлаагүй эрхэм анд минь хаа яваа бол доо? Даваарагчаа минь цэргийн албаны талаар их зүйл ярьж өгч, сэтгэл гаргаж тусалж байсан даа. Архангайн харъяат хүн. Тоншуулын анд, элэглэгч Булган-Эрдэнэтэй хамаатан гэдгээс нь л бид хоёрын яриа эхэлсэн дээ.

"Рот ноо-оомхон! Хайрт эх орныхоо төлөө амиа өргөж чадах уу?" гэж асууж байгаа нь.  Манай ротын байлдагч нар. Надад амьдралын онигоонуудаа харамгүй ярьсны ачаар Дэндэвийн дүр их хөгтэй болж өгсөн дөө. Цаанаас хоёрдугаарт зогсож байгаа ахлах байлдагч бол киноны маань дэд түрүүч Анхбаярын амьдрал дээрх дүр. Нэр нь Анхбаяр. Би зохиолдоо шууд нэрээр нь оруулчихсан.

 150 дугаар тусгай батальоны маршийн үеэр. Ангийн захирагчийн орлогч, хошууч Гантөмөр, сургалтын офицер, ахмад Даваа-Очир нартай хамт. Энэ марш бүтэн өдөржингийн ажил болсон. Цэргүүд ангиасаа өглөө гараад, шөнө буцаж ирсэн. Замдаа террористүүдийг илрүүлж, химийн аттакт өртөж, минажүүлсэн талбай туулж, зэвсэг илрүүлж, янз бүрийн "цагийн байдалд" ажиллаж байсан.

 АНУ-ын зөвлөхүүдтэй. Кино хийх гэж байгаа гэсэн чинь их сонирхож "Гүүд, гүүд" гээд л хуруугаа гозойлгоод байж билээ. Би хоол ундны төдий англи хэлтэй болохоор нилээн юм ярьсан. Афганистан, Иракт алба хааж байсан дарийн утаа үнэрлэсэн дайчид байна билээ. Монголын 30 хэмийн хүйтэнд нилээд даарцгаасан. Тэгэхдээ даарснаа мэдэгдэхгүй гэж их хичээцгээсэн. Замын турш "Үдийн хоол болж байна уу?" гээд л асуугаад байдаг. Бид чинь монголчууд болохоор өглөө босоод адууны өөх баахан идчихсэн. Тоохгүй алхаад л байна. 15 цаг өнгөрсөн хойно үдэлнэ гэсэн чинь урт амьсгаа авцгаасан. Их ч өлсөж, их ч даарцгаасан даа. Гэхдээ тэд нэрээ хичээж, үнэхээр гүрийж байсан.

 Тусгай батальоны мэргэн буудагч А.Амарсайхан гэдэг эр. СВД гэгч мэргэн буудагчийн винтов. 70, 80 ондоо бол гайхамшигтай буу байлаа. Гэтэл одоо англичууд 2 км-т бууддаг винтов хийчихсэн. Тэгээд л жаахан жаахан хоцрогдчихоод байгаа эд дээ. Оросын нэгэн хувийн үйлдвэр бас ийм сайн тусгалтай мэргэн буудагчийн винтов хийж чадна гээд туршилтын хувилбараа БХЯ-ндаа танилцуулсан. Гэтэл генералууд англи бууг зэвсэглэлд авна гээд зөрүүдлээд байгаа талаар хоёр жилийн өмнө уншиж байсан. Одоо юу болсон бол доо?

 Нэгдүгээр ротын захирагч, ахлах дэслэгч Энхбаяртай хамт. Манай Хурц ахмадын амьдрал дээрх дүр. Гэхдээ Хурц шиг цэргийнхээ эгчтэй суугаагүй шүү. Өөрийнхөө ангийн холбоочин, офицер бүсгүйтэй сайхан амьдардаг. Их сайхан гэр бүл байдаг юм. Хурц Нансалмаа хоёрын хайрыг өөр хүмүүсийн амьдралаас сэдэвлэсэн. Амьдралд цэргийнхээ эгчтэй суусан тохиолдол маш олон бадйаг юм билээ. /Энхбаяр маань одоо тушаал дэвшээд ахмад хавьцаа явж байгаа болов уу/

 Нэгдүгээр ротын байранд. Цаана МУ-ын Баатар М.Жанчивын ор байна. /Манай нутгаас төрсөн баатар даа/ Одоо энэ байрнаас ханхалдаг үнэр хамрын үзүүрт сэнхийх шиг болж байна. "Кирзовые сапоги" гэж оросууд хэлдэг, манайхан бол "бакаал" гэдэг гутлын үнэр, бас олон эрчүүдийн хөлсний үнэр гээд их олон зүйл холилдоод, тусгай жор үүсдэг учраас их өвөрмөц үнэр гардаг. Шалыг нь лаадаад нүүр харагдтал зүлгэдэг. Ийм шалтай Ротыг өөр ангиудаар орохдоо би л лав хараагүй. Кинон дээр Сүлд, Дэндэв, Түвшин гуравын унтдаг ор миний өмнө талын хананы ард байгаа. Хурц захирагчийн өрөөнд бол би байрлаж байлаа. Шөнө унтах гэхээр орыг маань тулмайдаад яг унтахад бэлэн засчихсан байна. Өглөө босоод ирэхэд гутлыг минь нүүр харагдтал зүлгээд тавьчихсан байдаг. Би сүүлд нь өөрийн гараар гутлаа тийм болгох гээд чадаагүй. Хамгийн үнэтэй өнгөлөгч түрхээд ч тийм болдоггүй юм билээ.

 Шивээний толгой алддаггүй Шилт мэргэн Амараа гэдэг чинь энэ дээ. Би амьдрал дээрээ бол муугүй буудчихдаг хүн. Сум аймагт багш байхдаа, намар Далангийн нуруунд гараад 7 хоног ан хийхэд 80 гаран хулгар шар унагачихдаг л анчин байлаа. Харин сүүлийн хэдэн жил оготнын хамраас ч цус гаргаагүй. Энэ бууг зэвсгийн өрөөнөөс гарын үсэг зурж хүлээн аваад, нэг цаг хэртэй ашиглаад буцааж өгсөн. Хувцас бол дэд ахлагч Ариундэлгэрийнх. Ариундэлгэр бол Ирак, өөр хаана ч билээ энхийг сахиулах ажиллагаанд яваад ирсэн, булчин шөрмөс зангирсан сайхан залуу. Гар дээрээ сунайхаар нь тоолох гэтэл сүүлдээ залхуу хүрээд тоогоо алдчихсан. Нуруун дээрээ намайг суулгаад суниавал л тоологдох хэмжээний дүн гарах болов уу. Манай армийн шилдэг залуучуудын нэг дээ. Энэ кителийг өмссөн чинь гэдсээрээ маш их барьсан. Тэгтэл Ариундэлгэр "Та харин ч гүзээ багатай юм" гэж намайг магтсан.

 

 Миний байрлаж байсан өрөөнд, миний орон дээр сууж буй нь. Ахлагч Ариундэлгэртэй. Дунд сууж буй ах бол манай нутгийн ах юм билээ. Ахлах ахлагч цолтой. Жа дарга нар даа. Жа гэхээр манайхан дэглэдэг ах нар гэж боддог. Амьдрал дээрээ үгүй юм шүү. Цэргүүдтэй хамт ротын байранд байрлаж, бүх бэлтгэлийг нь хангаж, цэргийн амьдралд сургаж байдаг хүмүүс. Өмнө талд хөх будагтай төмөр сейф, баянхуур хөгжим байгаа. Кинон дээр энэ өрөөг Хурц ахмадын өрөө болгон зураг авалт хийсэн. 

Булганаас ирчихлээ

Булганаар аялсан зургуудаасаа толилуулж байна. Болд намайг сураг тасарлаа гээд байхаар нь сураг гаргахаар шийдлээ. Тансран ламтны зүүн этгээдэд зорчсон тэмдэглэл гэдэг шиг, кинуу механикч Шаарийбуутаны өмнөд болон хойд этгээдэд зорчсон тэмдэглэл оршивай.

Өглөө 7 цагт босоод Булганы төвд байх энэ цэцэрлэгт суух сайхан шүү. Надад л лав Булганд амьдармаар санагдсан. Төвдөө ийм сайхан юм чинь, зуслангийн байшин барьж нерв мөнгөө үрэхгүй. Санаа амар. Булганаас төрсөн алдартнуудын хөшөө. Булган гэдэг анхдагч баатруудын нутаг гэдгийг надаар хэлүүлэлтгүй мэдэх буйзаа.
Булган аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр. Киноны хүүхдийн сеанс эхлэхийн өмнө. /Зургуудаа эргэж хартал дандаа үзэгч хүүхдийн зураг л дараад байж дээ/
21 дүгээр зууны киномеханикч Шаарийбуу. /Гэгээн дүрээрээ заларч буй нь. Бүрэгхангай сумын Соёлын ордны их танхимд/ -Чамд Сүлд таалагддаг уу?
-Тийм ээ. Хөөрхөн залуу шүү.
-Дэндэв ч бас царайлаг шүү тээ... /Иймэрхүү яриа болж байгаа нь. Бүрэгхангай сум/
Бүрэгхангай сум. Яруу найрагч Эрдэнэсолонго андын маань төрсөн нутаг. Хүүхдийн зохиолч Дашдондог гуай бас энд төрсөн юм билээ. Бүрэгхангай сумд байх Алдарт Дандар баатарын хөшөө. Халх голын дайнд самурай нарын эрлэг болж байсан хүн энэ суманд төржээ. 4 сарын 28-ны шуурга буюу байгалийн гоц аюултай үзэгдэл болохоос гучин минутын өмнө. Дашинчилэн сумын соёлын төв. Дашинчилэн сумын Мобинетийн өндөр хурдны интернэт төв. Сумдад ийм зүйл нээгдсэн нь их хэрэгтэй байлаа. Мобинетдээ баярлалаа гэж хэлье. Гэхдээ зарим сумдаа "өндөр хурд" нэрэндээ зохицохгүй байна лээ шүү. Цаашдаа анхаарна биз. /Рекламан дундуураа шүүмжлэв, хэ хэ/Яндаг фильм студийн нэрээрээ олонд танигдсан Болдбаатар багшийн минь нутаг. Баяннуур, Чинтолгой. Надад зураглаачийн урлагийн А үсэг заасан эрхэм хүний нутаг сэтгэл хөдөлгөөд, утсаар ярьж сэтгэл хөдлөлөө дарсан. Чинтолгой гээд багшийн минь дуу байдаг юм."Тусгай салаа"-ны үзэгчид. Гурванбулаг сум. Тэр дунд юм шиншилж яваа гөлөг бас кино үзнэ гээд. Тэгэхээр нь урд хайрцганд байсан цуйвангаасаа өгч хахуульдаад буцаачихсан. Баяннуураас Гурванбулаг орох замдаа Цогт Хунтайжийн хар балгаснаа үдлэв. Чулууг хэрхэн засч, хэрхэн өрлөг хийснийг хараад өвөг дээдсээ бишрэв. Цогт Хунтайжийн хар балгасны харуулын цамхаг. Манай жолооч харуулын цамхаг гэж тайлбарласан. Харин би суварганы үлдэгдэл юм болов уу гэж бодож байснаа түсхийтэл инээсэн. Цогт тайжийн үед юуных нь УИХ-ын гишүүд байхав. УИХ-ын гишүүд л нутагтаа суварга босгож сонгогчдоо хошгируулдаг биз дээ. /Ха ха. Наргиа байлаа/Хар балгасны дэргэд байх Хар бухын музейн үзмэрүүдээс. Гурванбулаг сумын иргэн Тас гуай үдийн зоогоо барих гэж буй байдал. 4 сарын 28-нд болсон шуурга ийм гай тарьсан байна билээ. Бид Баяннуур суманд шуурга өнгөрөөсөн. Гурванбулаг сумын ЗДТГ-ын орой дээрх далбааны талыг шуурга авчихсан байна билээ. Биднийг очиход ийм байсан. Хагас сайн өдөр хэрнээ орой гэхэд бүтэн далбаа болгоод сольчихсон. Ажил сайтай сум гэж санагдсан. "Сумын буудлын өглөө" хэмээх зураг оршивай. Гурванбулаг сумын сургууль ийм хөөрхөн буудал барьчихсан, явуулын хүмүүсээс тав арван төгрөг олоод байж байдаг юм билээ. Болоо ш дээ гэмээр санагдсан даа. Би тахиа жилтэй болохоороо хар үүрээр босоод хийх байхаа олж яддаг юм. Тэгээд л энэ тэрүүгээр явж зураг дарж, хүмүүстэй уулзаж цаг нөхцөөнө шүү дээ.
Гурванбулаг сумын байрны хүүхдүүд. Ундны усаа ингэж зөөдөг. Хөдөөний хүүхдүүд ажилтай шүү. Гурванбулаг сумынхан маш ажилсаг. Соёлын төвийн үйлчлэгч эгч бүтэн сайны өглөө ажилдаа ирээд, орчноо цэвэрлэж буй байдал. Соёлын төвийн эрхлэгч Бат-Очир их сүрхий залуу гэж санагдсан. Хүмүүсээрээ ажил хийлгэж чаддаг. Үзэгчдийн танхим руу ороход үйлчлэгч сандлын тоосыг нэг бүрчлэн чийгтэй алчуураар арчиж байсан. 14 сумаар явахад ийм зүйлийг бид хараагүй. Авзага Хайрхан уул. /Гурванбулагаас Могод орох замдаа зогсож авав. 2 хоногийн өмнө болсон шуурга замын бүх жалгуудыг цасаар дүүргэсэн, нэлээд бэрх зам туулсан даа/ Хорхог хийж амрах бэлтгэлээ гэнэдээд Гурванбулаг сумаас базаасан. Мах олддоггүй. Зардаг дэлгүүр нэг ч байхгүй. Хувь хүмүүс зөвхөн бүтэн мах зарна гэдэг. Тэр нь бидэндээ бүтэн жилийн хоол болчих гээд байдаг. Нэг эгчийг гуйсаар байж ямааны өрөөл мах авсан. Тэгтэл жинлэснийхээ дараа үнийг нь 3000 гэдэг байгаа. Асуутал алтан бөгстэй, мөнгөн цээжтэй ямаа болж таарав. Давхиад Могод дээр иртэл хонины мах зарна, 2200 гээд цагаан хоолойгоор нь зарлаж байдаг байгаа. Зураг дээр: Тогооны хорхог. Мэйд бай Дээгий. Манай багийнхан амралтын өдрөө Могодын рашаан дээр өнгөрөөж буй байдал. Жолооч Лхам, ажилтан Дэлгэрхангай нар. Дээгий маань шалмаг залуу шүү. Намайг гараа халааснаасаа гаргаж амжаагүй байхад, сургуулиар орж бүх ангиудаар зарлаад, соёлын төвийн оройд гарч анонсоо өлгөөд, сумын бүх гудамжаар тэрэгтэйгээ давхиад цагаан хоолойгоор зарлалаа хүргэчихдэг хүн дээ. /Яруу найрагч Оюун эгчийнхээ нутагт ирэнгүүтээ утасдтал, нэг шил шар Чингис и-мэйлээр илгээсэн юм. Эгээдээ баярласан шүү. Манай нутагт очвол дүү рүүгээ залгаарай/Мэргэжил нэгтэнтэйгээ хууч хөөрч, яргуйны ямааны мах идэж, нэг орой сайхан суув. Пүрэвсүрэн гуай Ленинградын горный-г төгссөн хүн юм билээ. Одоо рашаан судлаач, бас лам болчихсон. Энэ нохойнд бид алтан бөгстэй мөнгөн цээжтэй ямааны махныхаа өвдөл цөвдөл, яс үсийг сэтгэл харамгүй өгсөн. Тэгтэл надтай маш сайн найзалсан гэж байгаа. Нүүр ам долоочих гэхээр нь заримдаа хөлөөрөө түлхэж холдуулах хэрэг гарч байлаа.
Миний унаган мэргэжил геофизик л дээ. Тэгтэл хаячихсан мэргэжил минь хэрэг боллоо. Хуучны геофизикийн судалгааны төвд бид байрласан. Рашаан судлаач, бас лам Пүрэвсүрэн гуай биднийг их баяртай угтаж, орон байраар хангаж хоёр хоног амрах бололцоо олгосон. Могодын халуун рашаан. Энд хоёр хонохдоо рашаанд орох гээд амжаагүй. Түүнээс биш Могодын рашаанд орсон хүн насандаа хамуурдаггүй гэдэг юм билээ. Би орсон бол хэдэн үеэрээ хамуунаас айхгүй санаа амар байхгүй юу. Даанч хүйтэн зэврүүн байсан л даа.

Булганы Могод суманд миний шүтээн уулын нэртэй уул бас байдаг юм билээ. Баян-Уул. Нутгийнхан их шүтдэг хайрхан юм гэнэ лээ.

Орхон суманд байтал цасан шамарга тавьж эхэлсэн дээ. Орхон сумын төвөөс алсын уулс иймэрхүү харагдаж байсан.
Бугат орох замд. Зун үүгээр явах юмсан. Хөхөө донгодоод л. Хүүхнүүд өсөөд л, айраг исээд л, янзтай байх даа.Бугат суманд Тусгай салаа үзэхээр ирсэн хүүгийн шүдлэн үрээ. Даахин дор хүлэг, дахан дор эр гэдэг сэн. Удахгүй хүлэг болно доо. Хүү ч хүлэг баатар болно шүү дээ.
Бугат сумын үдэш. Сайхан байгальтай газар юм билээ. Бөөн модон дунд. Зусланд байгаа билүү, юу билээ гэж бодогдож байна лээ шүү.5 дугаар сарын 6-нд цэцэг ногоо дэлгэрэх байтал Ингэтийн даваа ийм л харагдаж байлаа. Гэхдээ өдий цагийн цас гэдэг шар тос шүү дээ. Удахгүй яргуй дэлгэрнэ дээ.Зуны сар гарчихаад байдаг. Зам гэдэг өвлөөрөө. Ингэтийн давааг давах гэж нэлээд будиллаа. Машины тарамбүлүүр гээч юм руу ус ороод зогчихоод байгаа байдал. Аль утас нь нороод богино холбоо үүсгээд байгаа нь мэдэгдэхгүй зовоосон шүү. Түүнээс биш манай жолооч, тэрэг хоёр цас шаварт яг л танк шиг л явж байлаа. Тэр өдөр энэ даваан дээр тав зургаан машин шаварт суусан сураг сумын төвд дуулдаж байна билээ.Нялх тугалууд үүрэглээд л. Нялх ногооны униар татаад л. Монголын минь хавар гайхалтай. Сэтгэлд нэг л дотно. Ингэтийн хавар иймэрхүү. Траахтур тачигнаад л. Тариалалт үргэлжлээд л. Сайхан байна лээ шүү. Ажилсаг хүмүүсийг харах үнэхээр бахдам. Сэлэнгэ мөрний үдэш. Ингэт Толгой /Сэлэнгэ сум/-д очихдоо Сэлэнгэ мөрнийхөө эрэгт ирж, ариун рашаанаас нь хүртэж, адис авлаа.